De beslissing van de Verenigde Arabische Emiraten om OPEC te verlaten, met ingang van 1 mei, komt op een moment dat de wereldwijde oliemarkt al onder zware druk staat en de oliemultinationals een nieuwe golf van uitzonderlijke winsten rapporteren.

Deskundigen wijzen erop dat de twee ontwikkelingen samen een diepere verschuiving in gang zetten: een markt die steeds meer wordt gevormd door geopolitieke schokken aan de ene kant en een verzwakkende coördinatie tussen producenten aan de andere kant, terwijl regeringen zich haasten om te reageren op de politieke gevolgen in eigen land.

Structurele verzwakking van de OPEC

Het vertrek van de VAE markeert een zeldzame breuk binnen een kartel dat lange tijd gedomineerd werd door Saoedi-Arabië en zijn bondgenoten. Decennialang is het vermogen van de OPEC om het aanbod te beheren van cruciaal belang geweest voor het stabiliseren van de olieprijzen.

Door zich terug te trekken, geven de VAE aan dat ze bereid zijn om nationale productiegroei prioriteit te geven boven collectieve discipline. “Dit is een structurele verzwakking van de OPEC”, zegt een analist van Rystad Energy, die opmerkt dat het vermogen van de groep om quota af te dwingen na verloop van tijd zou kunnen afnemen.

De timing is opvallend. De olieprijzen zijn gestegen door de voortdurende confrontatie met Iran, waarbij verstoringen van de scheepvaart door de Straat van Hormuz de ruwe olie tot boven de $100 hebben gedreven.

Die stijging heeft zich direct vertaald in hogere winsten voor de industrie. BP rapporteerde een meer dan verdubbelde winst in het eerste kwartaal, terwijl TotalEnergies en Sinopec ook sterke winsten boekten.

Winsten groeien

“De huidige situatie is bijna een schoolvoorbeeld van hoe geopolitieke risico's doorwerken in de marges van oliemaatschappijen”, zegt een energie-econoom aan de Columbia University. “De prijzen stijgen snel, maar de kosten passen zich niet in hetzelfde tempo aan, waardoor de winst toeneemt.”

Die dynamiek blijft niet onopgemerkt in Europa, waar consumenten opnieuw worden geconfronteerd met stijgende brandstofrekeningen. Regeringen staan onder druk om actie te ondernemen, waardoor discussies die voor het eerst opdoken tijdens de energiecrisis van 2022 weer oplaaien.

Binnen de Europese Unie bespreken ambtenaren al of de bestaande onverhoopte belastingen op fossiele brandstoffen moeten worden uitgebreid of aangescherpt. “Als er buitengewone winsten blijven bestaan, zal er politieke druk zijn om een deel van die winsten vast te leggen”, zegt een beleidsanalist uit Brussel.

België blijft aarzelen

In België blijft de politieke reactie aarzelend. Terwijl de brandstofprijzen naar recordhoogten zijn gestegen, heeft de federale regering moeite om het eens te worden over verlichtingsmaatregelen.

Premier Bart De Wever heeft brede steun afgewezen met een beroep op de beperkte budgettaire ruimte, terwijl coalitiepartners aandringen op gerichte interventies.

In tegenstelling tot verschillende grotere EU-economieën die hebben opgeroepen tot een nieuwe windfall tax op oliemaatschappijen, heeft België tot nu toe een meer voorzichtige houding aangenomen, bang om te handelen zonder Europese coördinatie. Het resultaat is een groeiende spanning tussen stijgende consumentenkosten en de perceptie dat buitengewone winsten in de oliesector grotendeels onaangeroerd blijven.

Andere EU-lidstaten, waaronder Frankrijk en Italië, hebben de afgelopen jaren geëxperimenteerd met windfallheffingen en zouden hier opnieuw naar kunnen kijken als de hoge prijzen aanhouden. De afweging is delicaat: producenten te zwaar belasten kan investeringen ontmoedigen, terwijl niets doen de publieke woede over vermeende “oorlogswinsten” aanwakkert.”

“Regeringen zitten klem tussen het beschermen van consumenten en het in stand houden van de energievoorziening”, zegt een analist van Bruegel. “Er is geen gemakkelijke oplossing wanneer prijzen worden gedreven door wereldwijde gebeurtenissen waar ze geen invloed op hebben.”

Marktaandeel maximaliseren

Op de korte termijn zien de meeste experts de geopolitieke schok als de dominante kracht. “De onmiddellijke impact van het vertrek van de VAE op de prijzen zal waarschijnlijk beperkt zijn”, zegt een grondstoffenstrateeg bij een grote Europese bank. Het fysieke aanbod blijft beperkt en de risicopremie die samenhangt met de spanningen in het Midden-Oosten blijft de markt ondersteunen.

Analisten beweren echter dat de stap van de VAE op de langere termijn de manier waarop olieprijzen worden bepaald fundamenteel zou kunnen veranderen. Abu Dhabi zal, bevrijd van de OPEC-quota, zijn productiecapaciteit naar verwachting aanzienlijk verhogen.

Dat zou andere producenten kunnen aanmoedigen om hun voorbeeld te volgen, waardoor de cohesie van het kartel wordt aangetast. “Zodra de discipline afneemt, verschuift de stimulans naar het maximaliseren van het marktaandeel”, zegt een senior analist bij Wood Mackenzie. “Dan ga je van een beheerde markt naar een concurrerende markt.”

Een dergelijke verschuiving betekent niet noodzakelijkerwijs permanent lagere prijzen. In plaats daarvan voorzien veel economen een meer volatiele markt, gekenmerkt door scherpere cycli van hoogconjunctuur en laagconjunctuur. Zonder gecoördineerde vermindering van het aanbod tijdens recessies of terughoudendheid tijdens oplevingen zouden de prijzen dramatischer kunnen schommelen dan in het afgelopen decennium.

Voorlopig zijn de winnaars duidelijk. Grote internationale oliemaatschappijen, vooral die met productie buiten het conflictgebied, profiteren van hogere prijzen en sterke handelsmarges.

Petrostaten zoals Saoedi-Arabië zien hun inkomsten ook stijgen. De verliezers zijn even duidelijk: consumenten, transportsectoren en energie-intensieve industrieën dragen de kosten van de hogere brandstofprijzen, wat de inflatie in de bredere economie voedt.

Implicaties voor elektrische mobiliteit

Dit veranderende landschap heeft directe gevolgen voor de overgang naar elektrische mobiliteit. Op korte termijn versnellen hoge olieprijzen de overstap naar elektrische voertuigen. “Als de brandstofprijzen stijgen, reageren consumenten snel”, zegt een transportanalist van het Internationaal Energieagentschap. “We zien consistent een sterkere groei van de verkoop van elektrische voertuigen in perioden met hoge olieprijzen.”

Het effect op de langere termijn is echter complexer. Als de verzwakking van de OPEC leidt tot perioden met lagere olieprijzen, kunnen de economische argumenten om over te stappen op verbrandingsmotoren verzwakken, met name in regio's met een minder sterke beleidsondersteuning. Tegelijkertijd kan de volatiliteit zelf de doorslag geven. “Niet alleen het niveau van de olieprijzen is van belang, maar ook de onvoorspelbaarheid ervan,” voegde dezelfde analist eraan toe. “Onzekerheid maakt alternatieven zoals elektrificatie aantrekkelijker.”

Er is ook een bredere strategische spanning. De onverhoopte winsten die momenteel naar oliemaatschappijen vloeien, worden in veel gevallen aangewend voor aandeelhoudersrendement of nieuwe upstream-investeringen in plaats van de overgang naar koolstofarme energie te versnellen. Critici beweren dat dit de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen in stand dreigt te houden, zelfs als regeringen proberen deze afhankelijkheid te verminderen.

In die zin wijzen het vertrek van de VAE uit de OPEC en de winststijging in verband met de Iran-crisis op dezelfde onderliggende realiteit: een wereldwijd oliesysteem dat moeilijker te beheren en minder voorspelbaar wordt.