Het zwartrijden bij de Belgische spoorwegmaatschappij NMBS/SNCB neemt duidelijk toe. Dat blijkt opnieuw uit de resultaten van een recente grootschalige kaartjescontrole.

We zien een soortgelijke trend in buurlanden, samen met hogere boetes. Er is echter één opvallende uitzondering: Luxemburg, omdat je daar geen kaartje nodig hebt om met het openbaar vervoer te reizen.

Sterke stijging

Tijdens de eerste twee weekenden van december heeft NMBS/SNCB meer dan 50.000 reizigers gecontroleerd in meer dan 570 treinen. Ongeveer 7% van hen had geen geldig vervoersbewijs.

Als je naar de cijfers van de afgelopen jaren kijkt, zie je dat het aantal zwartrijders duidelijk toeneemt. In 2023 werden bijvoorbeeld 497.000 gevallen van zwartrijden gemeld. In 2024 steeg het aantal gevallen tot bijna 700.000, een stijging van ongeveer 40% ten opzichte van het voorgaande jaar.

40% meer passagiers gecontroleerd

Ticketfraude is niet alleen een financieel probleem voor NMBS/SNCB, met verliezen van ongeveer 26 miljoen euro per jaar, maar heeft ook gevolgen voor de veiligheid. Discussies over ontbrekende tickets zijn een belangrijke oorzaak van agressie tegen treinpersoneel. Extra controles zorgen daarom voor een grotere zichtbaarheid van het personeel en de politie, waardoor het gevoel van veiligheid bij de reizigers toeneemt.

Volgens NMBS/SNCB werden dit jaar ongeveer 40% meer passagiers gecontroleerd dan vorig jaar. Ook volgend jaar zullen er regelmatig grootschalige controles plaatsvinden. Passagiers die geen geldig vervoersbewijs kunnen voorleggen, riskeren een boete van 90 euro. Recidivisten kunnen een boete krijgen tot 500 euro.

Overigens heeft de nieuwe ticketaanbieding van NMBS/SNCB een krachtige start gemaakt. Tijdens de eerste maand kochten maar liefst 418.000 reizigers een Train+ kaart, waarvan de helft jaarabonnementen waren. Dit betekent dat een kwart van alle incidentele treinreizigers al met Train+ heeft gereisd. Onder senioren lag dit cijfer zelfs op de helft.

Toegangspoorten versus een open systeem

Zwartrijden is een structureel en wijdverbreid fenomeen in veel openbaarvervoersystemen die geen fysieke poortjes hebben. Tussen 2018 en 2023 steeg bijvoorbeeld het aantal boetes voor zwartrijden dat werd uitgeschreven door de Vlaamse openbaarvervoersmaatschappij De Lijn sterk, van ongeveer 35.000 tot meer dan 60.000 per jaar, ondanks verscherpte controles.

In Brussel blijkt uit recente cijfers van MIVB/STIB, waar de metro wel toegangspoortjes heeft, dat ongeveer 6-7% van de gecontroleerde passagiers geen geldig ticket had.

Met deze cijfers bevindt België, en dus ook NMBS/SNCB, zich in het midden van de Europese landen wat betreft het percentage zwartrijden. Ook hier zien we dat landen met poortjes, zoals het Verenigd Koninkrijk en Spanje, beter scoren op het gebied van het tegengaan van zwartrijden dan landen met open systemen die meer vertrouwen op menselijke controles en hogere boetes.

Het Verenigd Koninkrijk heeft een van de strengste controlesystemen in Europa, met fysieke poortjes op bijna alle grote stations. Het percentage zwartrijders varieert van 3,41% tot 4,81%. In Scandinavische landen, die bekend staan om hun “high trust”-systemen, oftewel open stations, maar met hoge boetes, schommelt het percentage zwartrijders ook tussen 31% en 51%.

Italië daarentegen kent van oudsher hogere fraudecijfers, met name in regionale treinen en het stadsvervoer. In nationale treinen, met name de Frecciarossa-hogesnelheidstreinen, ligt het aantal zwartrijders onder de 1% dankzij verplichte reserveringen en strenge controles op perrons.

Regionaal en stedelijk vervoer is een ander verhaal. In steden als Rome en Milaan wordt het percentage zwartrijden in bussen en trams geschat op tussen de 5% en 10%.

Goedkope tickets betekenen minder fraude

Frankrijk kampt ook met een aanzienlijk fraudeprobleem, dat de SNCF jaarlijks ongeveer 200 miljoen euro aan inkomsten kost. Op regionale TER-treinen bedraagt het fraudepercentage gemiddeld 7%-10%; op RER- en voorstadstreinen in de regio Parijs is dat 9% en op trams 11%-16%. Ook de Nederlandse Spoorwegen NS zien een toename van het aantal uitgeschreven boetes – naar schatting 400.000 in 2025.

Deze trend is minder duidelijk in Duitsland en Luxemburg. In Luxemburg zijn er geen statistieken over zwartrijden omdat het openbaar vervoer daar gratis is. In Duitsland daarentegen heeft de invoering van het Deutschlandticket, ofwel € 49 per maand voor al het regionale openbaar vervoer, geleid tot een daling van het aantal zwartrijders op regionaal niveau.

Landelijk wordt het percentage zwartrijders bij Deutsche Bahn geschat op 3%-5%. In grote steden zoals Berlijn of Dresden blijkt uit steekproeven soms een percentage van ongeveer 5%.

AI houdt je in de gaten

Een andere trend is dat sommige vervoersbedrijven AI gebruiken om te voorspellen welke routes de hoogste percentages zwartrijden hebben. AI analyseert grote hoeveelheden gegevens om patronen te identificeren.

Het ontwijken van Farde piekt vaak tijdens de spits of 's avonds laat. Routes tussen grote studentensteden of routes met veel evenementen, zoals voetbalwedstrijden of festivals, scoren ook meestal hoger op fraude.

AI wordt ook gebruikt in systemen met poortjes om te zien waar mensen “doorheen glippen” of waar er veel onregelmatigheden in transacties zijn. Zodra de AI een “hotspot” identificeert, stuurt het systeem inspecteurs of beveiligingsteams naar die specifieke locatie of trein.

De NS meldde dat een dergelijke gerichte inzet de kans op detectie op specifieke routes met 20%-30% vergrootte, zonder dat daarvoor extra personeel nodig was.