In België is vrijwel elke bestuurder bij wie diabetes is vastgesteld verplicht een rijbewijs met medische beperkingen aan te vragen, terwijl buurlanden zich steeds vaker alleen richten op degenen bij wie de aandoening of behandeling een daadwerkelijk risico voor het verkeer vormt.

Toch rijdt volgens het Belgische verkeersveiligheidsinstituut Vias één op de vijf mensen met diabetes zonder het vereiste aangepaste rijbewijs. Die discrepantie roept een bredere vraag op: heeft België te maken met een nalevingsprobleem, of heeft de Belgische wetgeving inzake autorijden met diabetes geen gelijke tred gehouden met de moderne geneeskunde?

Dit cijfer is afkomstig uit een enquête van de Diabetes Liga, de Association du Diabète en het Vias-instituut onder 1.136 mensen met diabetes die in het bezit zijn van een rijbewijs. In België zijn er ongeveer een miljoen mensen met diabetes.

Onvoldoende geïnformeerd

Mensen met diabetes moeten dit zelf in de gaten houden en zich, na een bezoek aan hun huisarts of endocrinoloog, bij de gemeente aanmelden, vergezeld van een ingevulde verklaring van rijgeschiktheid.

Toch zijn de meesten zich niet bewust van deze vereiste. QHeel wat mensen met diabetes zijn onvoldoende op de hoogte van de regels inzake rijgeschiktheid. Sommige mensen weten niet dat hun rijbewijs regelmatig moet worden vernieuwd. Anderen komen er daarentegen pas jaren na hun diagnose achter dat ze een aangepast rijbewijs moeten aanvragen. 

Wie echter zonder aangepast rijbewijs rijdt, wordt wettelijk beschouwd als iemand die niet in het bezit is van een geldig rijbewijs. Dit kan leiden tot een boete en gevolgen hebben bij een ongeval, zelfs als het ongeval geen verband houdt met diabetes. Het kan ook de verzekeringsdekking in gevaar brengen.

Volgens het onderzoek is eenBijna 8 op de 10 (78%) van de ondervraagde mensen met diabetes hebben een aangepast rijbewijs. Dit betekent dat 22% niet aan deze vereiste voldoen. 18% van de ondervraagden is van mening dat een aangepast rijbewijs voor mensen met diabetes overbodig is.

Is de Belgische wetgeving achterhaald?

Uit het onderzoek blijkt dat er een aanzienlijke kloof bestaat tussen de wettelijke voorschriften en de kennis of het gedrag van mensen met diabetes. De drie bovengenoemde organisaties zijn daarom van plan een voorlichtingscampagne te lanceren die gericht is op mensen met diabetes en zorgverleners.

Deze hele kwestie roept echter vragen op. Waarom is de wetgeving in andere landen bijvoorbeeld veel minder streng? En heeft de Belgische wetgever daadwerkelijk rekening gehouden met de ontwikkeling van diabetesbehandelingen?

De regels zijn in 2010 grondig herzien, maar zestien jaar later ziet de diabeteszorg er heel anders uit. Is het dan normaal dat de wetgeving letterlijk uitgaat van het principe dat iemand met diabetes mellitus “niet geschikt is om te rijden”, voordat een arts het tegendeel mag vaststellen?

In al die jaren is de behandeling aanzienlijk geëvolueerd. Een patiënt die wordt behandeld met aanpassingen in de levensstijl of medicatie en bij wie het risico op hypoglykemie gering is, verschilt medisch gezien sterk van een insulinegebruiker die vatbaar is voor ernstige hypo’s. Toch vallen beiden voor het Belgische rijbewijs van categorie B in wezen onder hetzelfde vijfjarige medische rijbewijssysteem.

Andere Europese landen

Aan de andere kant van de grens maken de autoriteiten steeds vaker dat onderscheid. In Nederland hoeft iemand die geen medicatie of geen insuline gebruikt, zich doorgaans niet onmiddellijk aan te melden, hoewel diabetes wel moet worden aangegeven op de voorgeschreven momenten voor de gezondheidsverklaring.

Frankrijk heeft zijn regels in 2022 uitdrukkelijk aangepast om rekening te houden met wetenschappelijke en technologische vooruitgang. Duitsland hanteert een nog meer direct op risico’s gebaseerde benadering. Een bestuurder met goed onder controle gehouden diabetes die orale medicatie gebruikt met een laag risico op hypoglykemie, wordt geschikt geacht om te rijden.

Ook Luxemburg richt zijn beperkingen vooral op terugkerende ernstige hypoglykemie en verminderde bewustwording, in plaats van elke diagnose op dezelfde manier te behandelen.

Gevaar voor hypoglykemie

Dat betekent niet dat diabetes geen risico voor de verkeersveiligheid vormt. Uit onderzoek blijkt duidelijk dat hypoglykemie gevaarlijk is. Gecontroleerde experimenten met rijsimulators hebben aangetoond dat de rijprestaties aanzienlijk verslechteren, zelfs bij relatief milde hypoglykemie. De vraag is of iedereen met deze diagnose onderworpen moet worden aan dezelfde administratieve regeling voor het rijbewijs.

Uit het onderzoek van Vias blijkt dat België zeker een nalevingsprobleem heeft als 22% van de automobilisten met diabetes een wettelijke verplichting negeren, maar misschien heeft het land ook een wetgevingsprobleem.

De moderne geneeskunde kan steeds beter onderscheid maken tussen een bestuurder bij wie de behandeling vrijwel geen risico op hypoglykemie met zich meebrengt, en iemand met terugkerende ernstige hypoglykemieën die echt niet achter het stuur zou mogen zitten.

Verzekeringsstelsel

De verzekeringskwestie maakt het Belgische systeem nog eigenaardiger. Als een Belgische bestuurder met goed onder controle gehouden diabetes in het buitenland rijdt zonder zijn Belgische rijbewijs te hebben omgezet, en hij veroorzaakt een ongeval, wordt het slachtoffer niet zomaar in de steek gelaten door de verzekeraar.

De Belgische verplichte motorrijtuigenverzekering biedt dekking in het buitenland volgens ten minste de verplichte regels van het land waar het ongeval plaatsvindt. Of de uitzondering op grond van buitenlands recht van toepassing is, hangt echter uiteindelijk af van de specifieke omstandigheden en de juridische interpretatie.