Iedereen Wie vanaf maandag inlogt op het Belgische platform Just-on-web om een boete voor te snel rijden te betalen, krijgt naast de federale bekeuringen ook getuigenissen te zien van moeders van kinderen die bij ongevallen zijn omgekomen. Daarnaast bevatten de brieven van de federale overheid over snelheidsovertredingen kaartjes met persoonlijke boodschappen van getuigen. 

Dat is de kern van een nieuwe verkeersveiligheidscampagne die maandag in aanwezigheid van minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) van start is gegaan. Centraal in de campagne staan de verhalen van twee moeders die hun kind hebben verloren bij een ongeval dat werd veroorzaakt door een te hard rijdende bestuurder. 

Gevolgen van het gedrag van automobilisten

Het doel is om automobilisten te confronteren met de gevolgen van hun gedrag. Het initiatief is een samenwerking tussen de vzw Ouders van Verongelukte Kinderen-SAVE, de federale politie, het verkeersveiligheidsinstituut Vias en de federale overheidsdiensten voor Justitie en Mobiliteit.

Verlinden benadrukt dat de campagne bedoeld is om ervoor te zorgen dat mensen veilig en wel thuiskomen. “Elke overtreding die we voorkomen, elke gedragsverandering die we tot stand brengen, kan een leven redden,” voegde ze eraan toe.

Zelfs degenen die hun boete per post ontvangen, krijgen ook een persoonlijke brief van de moeders. “Onze boodschap kan confronterend zijn, maar soms is confrontatie nodig om iemand aan het denken te zetten en verandering teweeg te brengen”, zeggen de moeders van kinderen die bij ongevallen zijn omgekomen.

Geen nieuw idee

De campagne van Verlinden is echter geen geheel nieuw idee. Het is de nieuwste stap in een Belgisch experiment dat zich al jarenlang ontwikkelt, en België hanteert nu een van de meer directe benaderingen: een geïdentificeerde overtreder aanspreken op het moment dat hij of zij de boete ontvangt of betaalt.

In 2017 lanceerden OVK-SAVE, de Federale Wegpolitie en Happiness Brussels het initiatief SpeedTalk. Bestuurders die bij politiecontroles op snelheidsovertredingen werden betrapt, werden uitgenodigd om rechtstreeks te praten met ouders die een kind hadden verloren bij een ongeval dat te wijten was aan te hoge snelheid.

Sinds 2019 worden sommige Belgische verkeersboetes vergezeld van zogenaamde ‘sensibiliseringsfiches’, waarin de risico’s van te hard rijden, alcoholgebruik, afleiding, het dragen van veiligheidsgordels enz. worden toegelicht. Vias heeft deze fiches vervolgens geëvalueerd en de resultaten in september 2022 met de autoriteiten besproken.

Vervolgens heeft Vias zich specifiek gebogen over videoboodschappen, waarbij hij zich baseerde op wetenschappelijke literatuur en “bestaande praktijken in België en in het buitenland”. Het voorgestelde kanaal was precies de website waarop overtreders hun boetes betalen.

In Australië lanceerde de Transport Accident Commission in 2023 een soortgelijke campagne in samenwerking met de politie van Victoria en het ministerie van Justitie van die staat. De campagne richtte zich op mensen die daadwerkelijk waren betrapt op te hard rijden, door rood licht rijden of het illegaal gebruik van een telefoon. Hun bekeuring bevatte een persoonlijke brief van een hulpverlener en een QR-code die doorverwees naar een aangrijpende video van een overlevende van een ongeval of een hulpverlener, afgestemd op de overtreding.

De vraag blijft: werken dergelijke campagnes eigenlijk wel?

Volgens de federale overheid zijn de eerste ‘Just-on-web’-video’s voor slachtoffers in het eerste jaar 1,2 miljoen keer bekeken. Dat is een indrukwekkend bereik, maar 1,2 miljoen weergaven zijn geen bewijs dat de ontvangers daarna langzamer zijn gaan rijden.

In een bijzonder relevant Belgisch onderzoek van de Universiteit Hasselt werden 1.362 middelbare scholieren onderzocht die getuigenissen van verkeersslachtoffers te horen kregen. Hieruit bleek dat er onmiddellijk en twee maanden later relatief positieve effecten waren op de meeste gemeten sociaal-cognitieve en zelfgerapporteerde gedragsvariabelen.

De effecten verschilden echter aanzienlijk naargelang de demografische groep, eerdere opvattingen en de mate waarin de deelnemers emotioneel of cognitief werden beïnvloed. En, niet onbelangrijk, het ging hier om studenten, niet om veroordeelde snelheidsovertreders, en in het onderzoek werd geen meting verricht van latere boetes voor snelheidsovertredingen of ongevallen.

Emotie alleen is niet genoeg

Er is ook een belangrijke waarschuwing: emotie alleen is niet genoeg. Uit een meta-analyse van 13 experimentele studies onder meer dan 3.000 mensen bleek dat op angst gebaseerde verkeersveiligheidsboodschappen zeer effectief waren in het bang maken van mensen. Toch leidde dit niet tot een statistisch significante verbetering in het rijgedrag. Dus “de overtreder zich vreselijk laten voelen” is op zichzelf geen wetenschappelijk onderbouwde oplossing.

België maakt van de boete voor te hard rijden dus zelf een gedragsinterventie, maar of emotie de volgende overtreding kan voorkomen, is nog niet bewezen.